تنهای تنها

Ce mouvement est important dans le contexte de la modernisation,de plus c’est un mouvement qui oppose la tradition et le modernisme.En fait, les enjeux commencent lorsque les activités de l’Etat ne sont plus en adéquation avec les attantes du peuple.En Iran et en Afghanistan les femmes sont prisonnieres des décisiones islamiques.Les mouvements politiques des femmes musulmanes modernes en Iran et en Afghanistan ont la même racine. Il commence par  le mouvement du tabac en 1880. A ce moment là,  l’Afghanistan n’est pas complètement séparé de l’Iran : la monarchie de Ghajar est encore sous autorité britannique. Les femmes participent à la révolution constitutionnelle et commencent  à s’investir dans la vie politique.           

Après la révolution Islamique en Iran en 1979, les propagandes révolutionnaires iraniennes ont influencé le mouvement des  femmes afghanes dont les théories ont évoluées dans les sens des préceptes révolutionnaires iraniens. Cette même génération de femmes qui avait massivement participé à la Révolution s’est engagée dans la lutte contre les inégalités entre les sexes. Ces femmes ne formaient cependant pas un bloc homogène. Elles comprenaient, d’une part, des femmes issues du milieu moderne, formées et diplômées sous l’Ancien Régime qui s’inspiraient des droits de l’homme et du concept de l’égalité entre les sexes, et d’autre part, celles plus jeunes, islamistes ou musulmanes pratiquantes, appartenant aux couches sociales moyennes ou aisées, qui en faisant une lecture différente des textes religieux mettaient en avant l’idée d’une « complémentarité » entre hommes et femmes (Khosrokhavar, 2006).

    Les cause du mouvement des femmes sont devenu actifes pendant l’électione presidentielle en Iran et le development des Talibanes en Afghanistan. Beaucoup de femmes ont voté S.M.Khatami pour ses propagandes d’élection. Le mouvement des femmes est devenu actif grâce à la réforme politique en Iran et à l’apparition de l'État Réformiste. Après l’élection de Khatami des postes-frontière électroniques ont été installées. Sous la présidence de Khatami (1997-2005), considéré comme « réformateur », les féministes ont pu plus librement poursuivre leurs actions mais le gouvernement ne s’est pas préoccupé de la question de l’égalité entre les hommes et les femmes. Parce que les mollahs sont opposés au concept d’égalité des sexes, ils affirment  que les femmes n’ont que la moitié des droits d’un homme et s’appuient sur certains versets du Coran pour légitimé leur pensée.En opposition à cela, en Afghanistan, les talibans ont développé leur territoire et imposé leurs règles ; ils assassinent les femmes et les confinent à l’intérieur du foyer. De ce fait, certaines femmes ont quitté l’Afghanistan pour le Pakistan et l’Iran afin de poursuivre leur action, d’autres sont restées et poursuivent clandestinement la lutte.Dans ce contexte, ce sont les femmes qui sont les principales victimes de la barbarie imposée par les Talibans. Les femmes ne sont plus libres de sortir de leurs maisons sans être couvertes du tchador et accompagnées d'un membre masculin de leur famille. Elles n'ont plus le droit de travailler à l'extérieur du foyer, et celles qui avaient un emploi, y compris dans les hôpitaux et l'enseignement, ont été licenciées. Les écoles et lycées ont été fermés, les étudiantes exclues des universités.Ce régime de ségrégation totale fait des femmes des prisonnières dans leurs propres maisons, survivant dans le dénuement le plus absolu, privées du droit à la santé, dans une grande détresse psychique qui provoque de nombreux suicides. Le mouvement est né à partire des changement de l’Etat en Iran(reformiste) et l’Etat fondamentaliste en Afghanistan.Il y a trois facteurs importants et communs entre les mouvements des femmes en Iran et en Afghanistan : la religion Islamique, la langue et la culture persanes. Les femmes modernes, politiques, en Afghanistan et en Iran ont réclamés davantage de libertés politiques et civiles. Elles demandent de changer le droit constitutionnel et la participation politique. Il s’agit, pour la plupart, de femmes hautement diplômées qui occupaient des postes élevés au sein de l’administration.En Iran les femmes occupaient également des postes de hauts fonctionnaires mais n’ont jamais eu accès à la candidature présidentielle. Dans les années 2004 et 2005 les femmes Iraniennes ont milité contre l'État. Lors des manifestations nombre d’entre elles ont été arrêtées par les autorités qui, pour la première fois, ont utilisé un corps de police féminin pour procéder aux arrestations.

 Pourquoi le mouvement des femames modernes ? Parce que ces femmes sont prisonnières de la tradition islamique. Leur mouvement s’étend grâce à l’évolution des moyens de communication (Internet).

Les différences entre les deux mouvements sont :Le mouvement des femmes en Afghanistan est petit mais efficace. En Iran, il est développé mais n’est pas réussi. En Iran les femmes sont,  en majorité, socialement actives et intellectuelles. Mais en Afghanistan elles le sont peu et leurs revendications  politiques sont limitées.

Saïd Hajarian le théoricien réformiste

L'année 1999 peut être considérée comme l'année  « noire » des réformistes en Iran dont les théories sont rejetées par les révolutionnaires fondamentalistes iraniens.Cette année là, Saïd Hajarian reçoit trois balles tirées par Saïd Askar le fils d’un de ses amis. L’opinion est choquée. Mais Saïd Askar voit sa tentative d’assassinat échouer car Saïd Hajarian survit

Qui est donc Saïd Hajarian ? Pourquoi est-il si important ? La réponse est complexe.Etudiant en ingénierie mécanique à l'université de Téhéran, l’université la plus politisée du pays, il fut très actif lors de la révolution Islamique. Il constituait avec ses amis proches le cerveau de la sécurité après la révolution et durant la mise en place de la république islamique

Il décide alors de suivre des études de sciences politiques et fonde avec ses proches la plus importante organisation de renseignement connue sous le nom de ministère de l’information. Cette organisation est chargée de collecter des informations sur les personnes dont les activités pourraient aller à l’encontre du régime au nom de la « sécurité » nationale.En effet, après de la révolution Islamique les dirigeants révolutionnaires ont fait croire au peuple que les grands impérialistes comme l’URSS et les USA tentaient de détruire l'état Islamique. Le ministère de l'information devient alors une menace pour tout un chacun.Entre les années 1995 et 1999, l'idéologie de l'état s’est affaiblie. En fait, l'état Islamique a perdu  de sa puissance du fait, entre autre, de la crise économique.A l'époque, Hajarian était un homme politique et le théoricien du  parti Mocharekat.Le peuple a refusé toutes les théories proposées par les dirigeants. Au terme de la présidence de Hachemi Rafssandjani, le chevalier de la construction, personne n’était candidat. Hajarian a commencé à établir son programme  politiques, mais avec les idées des réformistes.

Ce sera finalement le réformiste révolutionnaire S. Mohamed KHATAMI qui remportera l’élection.Tentons de comprendre la théorie d'Hajarian :

Selon lui, les idées des révolutionnaires au cours de la révolution Islamique ne fonctionnent plus. Il faut une réforme pour pousser l'état dans une meilleure direction. Il faut redonner davantage de libertés aux intellectuels non religieux. Il faut changer la situation internationale de l’Iran pour une vie plus intégrée dans le Moyen-Orient. Certaines lignes  de ce programme déplaisent aux fondamentalistes qui y voient un glissement de l’Etat islamique vers un Etat impérialiste.Les partisans d'Hajarian comme le Dr. Mohsen Kadivar, théoricien de la pensée Chiite moderne, le Dr. Mohajerani, et le Dr. Lariajani, le réformiste de la pensée Islamique, sont arrêtés ou quittent le pays

Le Dr. A. Khaleghi, professeur politiquement actif et théoricien de l'histoire de la révolution iranienne considère Saïd Hajarian comme le plus actif théoricien réformiste d’Iran. Hajarian n’adhère pas aux idées des révolutionnaires fondamentalistes et crois profondément en la nécessité d’une réforme. Il est accusé par le ministère de l’information qui déclare ses pensées comme « dangereuses » pour l’Etat islamique.En fait, les idées d' Hajarian s’opposent au pouvoir des dirigeants politiques. Il se retrouve prisonnier des révolutionnaires avec lesquels il a fondé jadis le ministère de l’information qui, à présent, le condamne.

A propos de Saïd Hajarian…

          Saïd Hajarian est un homme politique actuellement détenu par l'Etat iranien.A l'époque où j'étais son élève à l'université Tarbiat Modaresse il m’a beaucoup aidée bien qu’il fut très malade, souffrant depuis dix  ans des séquelles d’une blessure par balle.Il était plus actif que moi qui était en bonne santé et n’avait de cesse de m’enseigner toutes sortes de choses sur les thèmes les plus variés.Cela fait maintenant trois semaines qu'il est emprisonné et j'ai appris la semaine dernière qu’il est à présent dans le coma. Cela me déchire le cœur car il fut le professeur le plus important de ma vie d’étudiante. Je regrette aujourd’hui de ne pouvoir lui venir en aide alors que, lui, m’a tant apporté.

MOUSSAVI. B. Fakhera 

 L’Année 2008 et les crimes contre les femmes en Afghanistan

                                                                             B.Fakhera Moussavi

L’Année 2008 était une année très dure pour les femmes en Afghanistan. A partir de janvier 2008,  il y a eu beaucoup de femmes qui ont été assassinées par les talibans et d’autres groupes terroristes. Normalement les femmes assassinées étaient des intellectuelles, des étudiantes et des femmes journalistes.

Le 29 aout 2008, une policière afghane  a été assassinée par les Talibans. Elle l’était mère de six enfants et la première femme diplômée à l’académie de police à Kandahar.

Masoma Anwary, responsable de la Direction de la condition féminine dans la province de Ghor, a survécu à une tentative d'assassinat en novembre.   

Quinze jeunes filles qui se rendaient au lycée ont été attaquées mercredi 12 novembre 2008 à Kandahar, par des hommes à moto qui les ont aspergées d’acide.

Au nord de l’Afghanistan, il y a beaucoup de filles de moins de 6 ans violées par les hommes locaux et des filles qui  sont vendues avant l’âge de 12 ans.

Une autre pratique tribale consiste à donner des filles en compensation d’une perte d’un membre de la famille reconnue victime.  

Selon un rapport d’UNAMA (United Nation Assistance Mission in Afghanistan) paru en mars 2008, en Afghanistan, 80% des dossiers criminels concernent  des crimes perpétrés contre des femmes par des membres de leurs familles. Au cours  de la deuxième partie de l’année 2008, trois mille crimes ont été enregistrés. Toutes les trente minutes, une femme est victime de crime contre l’humanité en Afghanistan.

Beaucoup de femmes dans la province d’Hérat  se sont immolées par le feu en raison de  l’oppression exercée par leur famille (Mariage forcé  et  viol). 1600 à 1900 femmes sur 100.000 meurent en couches, un pourcentage dépassé seulement en Sierra Leone. Chaque année, au moins 24.000 femmes meurent à la suite de l’accouchement et des infections qui y sont associées et on estime que 87% de ces décès pourraient être prévenus. Plus de 70% des femmes n’ont pas accès à des soins médicaux pendant leur grossesse, 40% n’ont accès à aucuns services obstétrique et 48% souffrent de carence en fer.

La sécurité est devenue plus précaire Mais il y a aussi des causes culturelles, comme les mariages forcés. 80% des femmes souffriraient de violence domestique, 60% des mariages sont forcés et une femme sur deux est mariée avant l’âge de 16 ans.

Cette année, Il y a eu 101 cas de femme brûlées, 38 femmes assassinées, 15 femmes se sont suicidées, 266 avortements forcés et 79 mariages forcés.

En Afghanistan, il y a un ministère des femmes, une commission des droits de l’humanité et une commission des droits de la femme, mais il n’y a pas d’application dans les faits. La tribu est toute puissante et exerce un contrôle absolu sur les femmes de son clan. L’état ne peut pas intervenir.

Les Talibans sont contre toute culture et contre la liberté des femmes. Ils sont fondamentalistes et il y a 80% de femmes assassinées  par ce groupe : des femmes intellectuelles, 60% de femmes journalistes, 80% de femmes  socialement actives et des femmes engagées dans l’action pour le droit des femmes en Afghanistan.

La violence portée sur les femmes n’est pas dû à la religion islamique mais provient du système sociétale très ancien. La violence portée sur les femmes existait avant les religions monothéistes.

«این راه بسی دراز است»

   نقدی کوتاه بر داستان «آدامس موزی»[1]  به قلم داستان نویس جوان سکینه محمّدی

      این کوتاه سخن، نقدی بر داستان داستان نویس معاصر و جوان است. شاید که این جملات قدمی در راه تعالی ادبیّات جوان مهاجرت باشد. این ادبیّات راهی بس دراز در پیش دارد و قلم های زیادی در این راه باید قلم فرسایی کنند. به نظر می آید که جای نقد و نظر بسیار خالی است یا اینکه قلم به دستان این عرصه هنوز در انتظار پختگی بیشتر هستند. به هر حال از هر نقطه که آغاز کنیم، قدمی به پیش نهاده ایم.

    گاهی این اندیشه که «سبک چیست؟» در میان نظریه پردازان بحث برانگیز می شود. اندیشمندان پست مدرن و مدرن معاصر برای نگارش هیچ سبکی قائل نیستند. آنان معتقدند که اندیشه آنقدر خلّاق است که هزاران سبک و شیوه می آفریند. در برخی موارد هرگز شیوه ای برای نگارش قائل نیستند. امّا نگارش قوی و استوار آرزوی هر نگارنده ای است. با این مقدمه چینی می خواهم این مطلب را ذکر کنم. که جملات، قوّت گفتار در باور خواننده تاثیر به سزایی دارد. اگربه «آدامس موزی» نگاهی دوباره داشته باشیم به خوبی در خواهیم یافت که نویسنده تمام تلاش خود را به کار گرفته است که کوتاه، خلاصه و مفید چند لحظه را به نمایش بگذارد. امّا می تواند داستان را به چشم خواننده جذاب تر کند. یعنی همین سبک را هنرمندانه تر به کار ببرد. دیگر ادبیّات مهاجرت مبتدی نیست. بسیاری هستند که قلم فرسایی می کنند و سکینه محمّدی هم نویسنده ای تازه کار نیست. 

با دقّتی بیشتر صحنه ها را بررسی کنیم.

   «نگاهش می کنم. دقیق تر از روزهای دیگر. آرایشش بیشتر از روزهای قبل شده است. همان رژی را زده که گفته بودم بیشتر از بقیه ی رنگ ها به ترکیب صورتش می آید. پر رنگ تر از همیشه.»

     جملات زیبا هستند زیرا کوتاه هستند. هنرمندی نویسنده در به کار بردن جملاتی کوتاه و مفهوم است. امّا گویا وی وقتی برای خواننده ندارد. خواننده انتظار دارد که نگارنده کمی برایش تصویر سازی کند. در سبک رئالیست هم می شود کمی آب و رنگ به صحنه اضافه کرد. جای خالی احساسات خودنمایی می کند. بازیگر داستان به شدّت عاشق است. امّا انتظار نقش مقابل را می کشد. از او می خواهد که کلمه ای به زبان بیاورد و بازیگر نقش اوّل خودش هم هیچ انرژی برای ایفای نقش صرف نمی کند و داستان فقط به پایان می رسد. در حقیقت نگارنده می خواهد یک صحنه یا یک لحظه را بی طرفانه از دریچه چشمان یک مرد عاشق تعریف کند. امّا باز هم موفق نبوده است. جای سوال است که آیا هیچ گاه نویسنده با مردی که عاشق است هم سخن شده است و در ترازوی چشمان او موضوع را سبک و سنگین کرده است.  

   برخی از جملات را می توان به راحتی حذف کرد. زیرا آسیبی به داستان نمی زند. علامت های ویرایشی هم استادانه در جای خود قرار نگرفته است. از ویرگول و نقاط تفسیری هیچ خبری نیست یا اگر هست، درست جای گیر نشده است. چینش جملات اگر تغییر کند، زیبایی آنها بیشتر و محسوس تر می شود. یعنی هنرمند هنرت را به کار بگیر! تو قدمی از خواننده پیشتری و افسار اندیشه وی در دست  تو است. از فرصت استفاده کن.

 این جمله را با دقّت بیشتر وارسی کنیم.

   «یاد بسته ی آدامسی می افتم که داخل جیب پیراهنم است، آن را بیرون می آورم، رو به رویش می گیرم و می گویم: نمی خوری؟»

     هنرمندانه تر اگر آن را ویرایش کنیم. هیجان و احساس بیشتری به خواننده منتقل می کند. این آدامس احساسات است و باید دادن و تعارف کردن آن خواننده را متوّجه کند که بازیگر داستان می خواهد یک کار مهم انجام بدهد. می خواهد به محبوبش محبتّش را ثابت کند. می خواهد باب سخن را باز کند. می خواهد سکوت را بشکند. می تواند عمیق تر دنیای جوانی را بررسی کند.

    زیبایی دیگر داستان، نام داستان است. نام داستان متناسب با سوژه انتخاب شده در حالی که سوژه را برای خواننده آشکار نمی کند. بر عکس برخی از داستان نویسان جوان که نامهایی حماسی و یا غیر ملموس برمی گزینند و در نهایت نام بر سوژه سنگینی می کند. باید تاکید کرد که این گونه نامها به خواننده ایده هم می دهند. اگر نگاهی به نوشته های نویسندگان غربی بیندارید به خوبی خواهیم دید که  نامها به شدّت ساده و دست یافتنی هستند. «آدامس موزی» از این گونه نامها است.

دنیای داستان کوتاه دشواری های خود را دارد. به این سبب باید این نکته را دوباره تاکید کرد که «این ره بسی دراز است». پیشرفت در این دنیا شجاعت، جسارت و پشت کار بسیار نیاز دارد. نویسنده باید هر روز دنیایی را تجربه کند و تجربه های دیگران را نیز مطالعه کند. تغییر و به چالش طلبیدن از دشواری های این دنیا است.

                                                                                                            فاخره موسوی

                                                                                             21 فوریه 2009 لیون- فرانسه

Afshâr est le nom d’une tribu en Perse. Nader Afshâr était le chef de cette tribu. Il a établi une grande monarchie avec la participation de cinq tribus. Les tribus qui le protégeaient étaient : les ghezelbash, les tajalo, les gharagozlo, les turkmène, les estajlo.

Nader a occupé l’Inde sept fois en compagnie de ces tribus. Il ramenait beaucoup  d’argent d’Inde pour développer son état. Il  a établi l’état d’Afshâr au grand Khorasan. La monarchie qui avait deux grands pays frontaliers, la grande Russie au nord et l’empire Ottoman à l’ouest. Tous les peuples d’Afghanistan, du Tadjikistan, de Bakou, d’Arménie et de Géorgie étaient sous son autorité. Nader avait une belle-fille qui s’appelait « goharshad khatoone », la seule reine de l’Afshâr. Elle était la fille du chef de la tribu ghezelbash. Elle était shiite et elle s’est mariée avec « Reza Gholi Mirza » le fils de Nader. Elle était intelligente et aimait beaucoup l’art. Son mari était aveugle. Nader ne faisait confiance à personne. Les chefs des tribus lui ont dit que son fils allait le tuer. Nader les a cru et c’est lui qui a rendu son fils aveugle et l’a fait prisonnier. La reine d’Afshâr a défendu son mari.

Elle a demandé à son beau-père : si, vous gardez votre fils en prison  vos ennemis penseront que vous n’êtes  pas capable de contrôler votre fils. Les ennemis restent toujours ennemis.

 Un an plus tard elle a eu un enfant aveugle qui s’appelait « sharokh ». Plus tard son mari est mort et elle a élevé son fils toute seule. Deux ans plus tard son beau-père « Nader Afshâr » est assassiné par un soldat de  l’armée Afshâr.

Son fils était  le successeur du roi et la reine d’Afshâr est devenue la régente  de l’état Afshâr. Elle aimait bien l’art Irano-Islamique et  a entrepris de restaurer la mosquée et les bâtiments anciens. Elle a fait deux grandes mosquées, une à Machhad à côté du mausolée de Imam Reza et la deuxième à  Herat une ville ancienne en Afghanistan.

Son fils est devenu le deuxième roi d’Afshâr dix ans plus tard. Il était aveugle et ne faisait confiance à personne. Il s’inquiétait du pouvoir de sa mère. Les autres lui ont dit que sa mère  allait  garder le pouvoir contre lui. Sharokh Afshâr avait trente ans quand il a tué sa mère. Après la mort de la reine d’Afshâr l’état d’Afshâr s’ est affaibli.                                                

Il y cinq femmes très importantes dans la religion musulmane.

   Eve la femme d'Adam.

   Sarah la femme d'Abraham.

    Ascia la femme de Pharaon.

    Marie la mère du Christ.   

   Fatima la fille de Mohamed.

Elles sont les meilleures femmes de l'Islam. Dieu parlait beaucoup d'elles. Mais  Dieu dit :           `

-         J'ai  parlé avec deux femmes directement. La mère de Moise, Youcabad, et sa sœur, Marie. J'aime bien ces femmes car elles m'écoutent bien.

Quand Youcabad a accouché de son fils. Elle m'a demandé « oh mon Dieu, que dois- je faire ? Si  Pharaon sait que j'ai un garçon, il tuera mon fils ».

Elle m'a parlé comme une mère. J'ai envoyé un message à son cœur.

-         laisse ton fils sur le Nile. Je te le renverrai avant le coucher du soleil.

Elle a laissé son fils immédiatement. Mais elle était inquiète pour son enfant. Elle a dit à sa fille Marie : suis ton frère, regarde où il va ?

La fille a cherché l'enfant. Elle a vu la femme de Pharaon le prendre. La femme de Pharaon était très heureuse de le trouver. Elle a dit à Pharaon :

-         je n'ai pas  d'enfant, peut-être  vais-je l'adopter.

Le Pharaon qui aimait sa femme accepta. Mais un problème survint, l'enfant avait faim et  n'acceptait rien ni personne. Marie était là et assistait à la scène.

Dieu dit :

-         j'ai dit à Marie, demande à la femme de Pharaon

Elle a dit :

-         je connais une femme qui a accouché, mais son enfant est mort. Si vous voulez, je vous amène chez elle.

 Dieu dit : je renvoie l'enfant  dans les bras de sa mère avant le coucher du soleil.                                     

«گل سرخ دل افگار» به قلم فرزانه محمّد جواد خاوری نشان دهنده این است که ادبیّات معاصر افغانستان دارد راه خود را به سوی پیشرفت باز می کند. در دوره مهاجرت، مهاجرین افعانستانی تلاشهای فراوانی برای زنده نگاه داشتن ادبیات دری کرده اند. اکنون این تلاشها به ساقه، شاخه و برگ رسیده و چندی دیگر به شکوفه خواهد نشست. این بالندگی هرچند تا نهایت به انتها نمی رسد. امّا دلگرمی زیادی برای طبقه روشنفکر به ارمغان خواهد آورد.

 بدون مقدمه چینی از متن کتاب شروع می کنم. نگارش روان داستان و سبک نگارش را می توان نشان دهنده صبر و حوصله نگارنده و آشنایی وی به تکنیک های مختلف نگارش است. وی الفاظ را به زبان دری اصیل و گاه گاه با لهجه خّاص مردم شمال افغانستان بیان کرده است. گاهی نیز الفاظی را از فارسی ایرانی عاریه گرفته است که خواننده می تواند از آن چشم پوشی کند یا چیزی خارج از فهم خواننده نیست. قدرت نویسندگی نگارنده را می توان از مکانیزم علّی که برقرار کرده است، تشخیص داد. پدیده ها پشت سرهم و برای تکامل یکدیگر آمده اند.   

 این مجموعه داستان را به سادگی نمی توان خواند و از کنارش گذشت. داستان چهارچوب خّاص دارد که نویسنده از ابتدا به آن پرداخته است. صحنه را آراسته و پیرایش کرده است. همه چیز در جای خودش قرار گرفته است. گلها، چمنها، سبزه زار، کوه و چشمه به خوبی در ذهن خواننده تصویر شده است. آدمها، زن ها، مردها، جوان ها، پیرها و اطفال و حتی حیوانات به دقّت جای یابی شده اند و صحنه آماده برای شکل گیری داستان است.

اتفاقاتی که در هر داستان رخ می دهد شاید این طور به نظر بیاید« خوب این یک داستان است و در یک داستان ممکن است هزار اتفاق عجیب و غریب بیافتد». دهی که برای مردمانش قلّه فلک الافلاک است. نظر شده، مهم، سرشار از نعمت، با برکت، یا شهر خدا که سخن گفتن درباره آن باید با آداب و رسوم صورت بگیرد. در ابتدای مجموعه داستان این قداست به خوبی شرح داده شده است. « کوه میخ مستقیم به سوی آسمان بالا رفته بود» این نشان دهنده عظمت، بلندی و تقدّس این ده در ذهن مردمان این سرزمین است. آسمان در ذهن بشر همیشه جایگاهی رفیع دارد و اسطوره بلندی، رفعت و بزرگی است. چند خطّ بعد بر اسطوره ای بودن آن تاکید شده است و باور باشندگان و ساکنین این منطقه را به نمایش گذاشته است ؛ «کوه میخ بی تردید ناف دنیا بود».

مهمتر این که اسطوره با افسانه در آمیخته است. این مجموعه داستان نمونه بارز این آمیزش است. زیباتر اینکه این افسانه و اسطوره همزیستی پیدا کرده و سازگاری آن برجذابیّت داستان افزوده است. «از بالای کوه میخ تمام دنیا را می توانی ببینی». جمله در ذهن خواننده آشنا است. بارها این جمله را از دهان پدرانمان شنیده ایم و یا با اشتیاق برای اطفالمان گفته ایم. فلاش بک ها اکثرا افسانه اند که برای تاکید براهمیّت اسطوره آمده است. جلال الدین کزازی اسطوره شناس معاصر معتقد است که «در بسیاری از اوقات افسانه با اسطوره چنان می آمیزد که تشخیص آن مشکل می شود». در حالی که اسطوره در داستان مورد نظر جایگاه رفیعی دارد. اسطوره ها هرچند افسانه اند امّا در باور ساکنین و خواننده، جاندار و واقعی جلوه می کند. وقتی ملّا یعقوب موجود عجیب و غریب را لب چشمه می بیند، برایش غیر ممکن نیست. زیرا در جامعه ای مانند افغانستان افسانه و اسطوره آنقدر در زندگی مردم رخنه کرده است که ملّا از تعجّب فریاد نمی زند. این جانداری همیشه در ذهن کودکان تصویر می شود. در افسانه های قدیمی حتی حرکت و مقابله با چنین چیزهایی توصیه شده است. جنّ، پری، دیو و اژدها با زندگی افسانه وار مردم افغانستان عجین است. این افسانه کمی هم با اندیشه های مدرن آمیخته است. هنگامی که راهی برای کم کردن شر بلا یافته می شود و نابودی بلا حتمی می شود، چهره واقعیّت دگرگون می شود. کارل ریمن پوپر از جامعه شناسان معاصر است که نظریه اش مبنی بر اینکه « هرجا که اطمینان پیدا می کنی که واقعیت را یافته ای دقیقا در جایگاهی قرار داری که بنیاد واقعیت لرزان شده است»، چهره علم را دگرگون کرد و بسیاری  از دانشمندان را واداشت تا در اندیشه های علمی باز نگری کنند. در این داستان هم ساکنین تازه می فهمند که این بلا نبوده بلکه نعمت بوده است. به راستی چه کسی می داند چیزی که در اندیشه ماست حقیقت است یا نه؟ این نقدی است که نگارنده بر ساکنین شهر اسطوره ای اش جایز دانسته است.  با این نقد و دگرگونی داستان، دنیای ساکنین را به هم ریخته و آنان را ازقلّه باورهای اسطوره ای شان پایین کشیده است.                      

دین نیز با اندیشه های اسطوره ای و افسانه های «ده حسنک» عجین شده است. ملاّ یعقوب و چالشی که با نجف و مارش دارد. داستان «آدم و حوّا»، داستان دشمنی دیرینه مار و آدم به وضوح نشانگر اعتقاداتی است که با افسانه آمیخته است. نویسنده از چشم نجف بسیاری از چیزها را نقد کرده و به چالش خوانده است. تنها چیزی که این زیبایی را کمرنگ کرده است، زبان نصیحت گر است. در بسیاری از جاها این نجف یا ملّا نیست که امربه معروف و نهی ازمنکر می کند بلکه نویسنده است که این مسئولیّت را به عهده گرفته است. در داستان عشق بازی و آخرین داستان هم کاشفان عتیقه روابطشان قربانی این نصیحت گویی شده است.

امّا در بسیاری از موارد کلمات  ساکنین روایتگر چگونگی نگرش به خدای اسطوره ای است. «خدا هم تا حدّی حوصله دارد» یا چند جمله دیگر، بیانگر تصوّر انسانی به وجود خداوند است. از دیدگاه جامعه شناسی اسطوره ای، انسانها خداوند را با میزان توانایی های خود می سنجند. نویسنده در بیان این نگرشهای عامّه توانا بوده است.       

عشق اسطوره دیگری است که نه تنها افسانه است بلکه زندگی ساکنین را هم تبدیل به افسانه کرده است. در داستان عشق بازی هرچند این اسطوره بازی تصور شده امّا در آخر به واقعیّت تبدیل شده است. هنگام باز پروری داستان به وسیله جوانان دهکده، داستان اسماعیل در ذهن بازیگران داستان اوج می گیرد و به افسانه تبدیل می شود. از دیدگاه مردم شناسی این مردم هستند که اسطوره ها را به اوج می برند و یا از آسمانها به زمین می کشند. در این داستان با پس و پیش کردن و ذهنیّت پردازی جوانان، اسطوره ای دیگر متولّد می شود. زایش افسانه و دگردیسی آن به صورت اسطوره از همین جا آغاز می شود.

زیبایی دیگر این مجموعه طبیعی بودن آن است. طبیعتی که جامعه انسانی آن را خدشه دار نکرده است. کوه میخ که بسیار قوی است و انسان نمی تواند بر قدرتش غلبه کند یا نفسش با نفس کوه هماهنگی نمی کند. چشمه ای که سرچشمه زندگی انسانی شده است. طبیعتی که انسان آرزومند آن است.

تا اینجا هر چه ذکر شد، شاید جملاتی چند و نگاهی سطحی باشد که در نگاه اوّل می توان به زبان آورد. مجموعه داستانی که «گل سرخ دل افگار» نام گرفته است، ریشه ای بس عمیق دارد. داستانهایی که به رشته تحریر در می آید در بیان وضعیت اجتماعی و سیاسی نقش به سزایی دارند.

اگر کمی در داستان، چهارچوب داستان و بازیگران داستان دقّت کنیم. خصوصیّات جامعه و نظام سیاسی افغانستان نمودار می شود. بزرگترین مشخصه برای جوامعی چون افغانستان، قبایلی بودن  و قومیت گرایی است. پنج قومیّت بزرگ که اکثر اوقات در حال چالش و تنش بوده اند و حدود 300 قبیله که مواضع دوستی و دشمنی آنان با اندک تنشی تغییر پیدا می کند. این قومیتها خودشان بر این اعتقادند که هیچ وقت آشتی پذیر نیستند. در داستان چهارطرف قبله است راوی داستان با دلخوری می گوید: «این آدم اصلا خوبی و بدی سرش نمی شود. با هر خرس و خوک آشناست. اوغان نمی گوید، تاجیک نمی گوید.........». این حکایت گر افسانه قدیمی برتری جویی قومی در افغانستان است. پشتون افغانستان را مال و ملک خود تصور می کند، هزاره برای خود قلمرو قائل است. پشتون احتیاج به چراگاه دارد، هزاره بر روی زمین کار می کند و در نهایت چالش شمشیر و داس به وجود می آید. باز هم نگارنده پای در میانی کرده و برظلمی که به قربانی شده مرثیه خوانده است. باید این نکته را در نظر بگیریم که اکنون هم از سال 2005 م به بعد این جنگ و گریز از سرگرفته شده است و نگرانی مزرعه داران  بر انگیخته شده است و هر روز حمله کوچی ها برای به دست آوردن چراگاههای سرسبز،  بومی های زیادی را بیگناه به کام مرگ می کشد.

نیکه را که سایه زیر گرفت، دیگر قدرت بازو نداشت و نمی توانست داس به دست بگیرد، به جنگ برود، انتقام اولاد و قبیله را بگیرد و چون کوه میخ برای آبادی دژ بسازد. دیگر همه را دشمن می دید و بی تابی می کرد. از دیدگاه روان شناسی اجتماعی حقیقت همین است. اجتماعی که قدرت دفاع نداشته باشد، دست به دامن نیروهای بالقوه دیگر می شود. نویسنده خواسته نخواسته کلامی را به زبان می آورد که سالها در بین قبایل رایج بوده و در جایی به ثبت نرسیده است. کلامی که در گلوی بسیاری از نیکه ها خفه شده و در زیر خاک مدفون شده است.

از دیرباز در افغانستان قبایل زندگی می کردند و نظام سیاسی افغانستان یک نظام قبایلی است.  نابودی قومیّت و قبیله در افغانستان به مفهوم ویرانی کل سامان اجتماعی است. قبایل کارکرد اجتماعی خاصّ خود را دارند و قومیتها هر کدام قلمرو خود را دارند. تا 200 سال پیش، قومیّتها به آسانی مشکلات داخلی و خارجی خود را به کمک کلان رفع و رجوع می کردند. امّا با شکل گیری دولت مرکزی قدرتمند این سامان  به نفع قبیله و قومیت غالب دچار چالش شد.  داستان این چالشها طولانی است و به همان عمقی است که نیکه را وادار می کند به زمین و زمان، عالم و آدم فحاشی کند.

جنگ و زن جایگاه دیگری در اندیشه نویسنده دارد. زن که زیر بار فضای مرد سالار ناپدید شده است. یا برای بار کشی است یا برای عشق بازی و یا در بازی قدرت قربانی شده است. مادر افسانه ای نجف که به عشق مار دل باخته بود، برای گریز از مرگ و رسوایی رضایت به مرگ فرزند داد. اما زیرکی فرزند مادر را رسوا کرد و هر دو افسانه شدند. مادر اسطوره هوسبازی و فرزند اسطوره بی هویتی. پسر کوی به کوی مار به پشت دنبال زندگی بود. اما هیچ قومیتی او را نمی پذیرفت. بچه هزاره عاشق دختر اوغان شد و سر به دیوانگی نهاد. دختر اوغان عاشق بچه هزاره شد و در دوراهی در میان دود و غبار همچنان بلا تکلیف ماند. زن نیکه جوانی و زیبایی اش در میان حسادت های زنانه و بد بینی مردانه تلف شد. قمر که تا دیروز بازیگر بود، تازه چشم باز کرد و حقیقت داستان را فهمید. دختر ملاّ هم برای جلوگیری از جنگ و خونریزی چشم از دنیا و زیبایی های دنیا به دستور دنیای مردانه بست. جنگ ادامه پیدا کرد و کسانی که در جنگ شرکت کردند در ویرانه های بامیان محاکمه شدند. با این شیوه محاکمه، خشم نگارنده از جنگ و ظلمی که بیگناه  متحمّل شده به اوج خود رسیده است.

این مجموعه داستان سخنهای زیادی برای گفتن دارد. هر چه قلم فرسایی شود باز هم گوشه ای از این باغ پرمیوه را کفاف نمی کند. انتظار این می رود که نقادی و نگارش بیشتر بتواند جامعه افغانستان را به سوی آینده ای بهتر هدایت کند.

 فاخره                                 

اول سپتامبر2008 / لیون، فرانسه